Putovanje kroz slatku mapu Vojvodine koje tek treba da upoznamo
Kada bismo Vojvodinu mogli da nacrtamo mirisima i ukusima, njena mapa izgledala bi sasvim drugačije od one koju poznajemo iz geografskih atlasa. Umesto granica opština i gradova, postojale bi staze koje povezuju makovnjaču iz Bačkog Petrovca, bobaljke iz Ruskog Krstura, cozonac iz banatskih sela i čorojge iz južnog Banata. Na toj mapi ne postoje većine i manjine, već priče o ljudima koji su sa sobom doneli deo svog zavičaja i utkali ga u zajednički identitet vojvođanske ravnice.
Turisti koji dolaze u Vojvodinu najčešće će obići Petrovaradinsku tvrđavu, prošetati Dunavskim parkom ili posetiti neko od brojnih salašarskih domaćinstava. Ređe će ih neko odvesti u mala mesta koja vekovima čuvaju najlepše priče o kulturnom nasleđu ove ravnice. Upravo tamo, u kuhinjama i porodičnim receptima, krije se jedna sasvim drugačija Vojvodina.
Ona koja se ne može upoznati za vikend.
Ona koja miriše na mak, orahe, vanilu i med.
Vojvodina je danas poznata kao prostor na kojem živi više od dvadeset nacionalnih zajednica, ali se retko govori o tome koliko su upravo one oblikovale gastronomski identitet ovog prostora. Svako mesto nosi deo te priče, a gotovo svaki tradicionalni kolač može se povezati sa istorijom jednog naroda, jednog sela ili jedne porodice.
Možda je vreme da Vojvodinu počnemo da upoznajemo i kroz njene ukuse.
Ruski Krstur – gde se Božić još uvek miriše na med i mak
Ako postoji mesto koje simbolizuje rusinsku kulturu u Srbiji, onda je to Ruski Krstur. Organizovano doseljavanje Rusina počelo je 1751. godine, kada su prve grkokatoličke porodice stigle iz severoistočnih delova tadašnje Ugarske. Sa sobom su doneli svoj jezik, običaje i gastronomsku tradiciju koju i danas brižno čuvaju.
Među najznačajnijim prazničnim poslasticama nalaze se bobaljki – skromni, ali simbolično izuzetno važni kolačići od testa koji se prelivaju medom i posipaju makom. Oni nisu samo deo božićnog jelovnika. Njihova priprema predstavlja porodični ritual koji se prenosi generacijama.
Za Rusine, Božić bez bobaljki gotovo je nezamisliv. Njihov jednostavan sastav podseća na vremena kada se živelo skromno, ali su porodična okupljanja bila najveće bogatstvo.
Još jedna tradicionalna poslastica su čeregi, prženo testo posuto šećerom u prahu koje se priprema za različite svečanosti, dok gorhelji predstavljaju autentični kolač od kukuruznog brašna i bundeve, svedočanstvo o životu na vojvođanskoj ravnici i prilagođavanju lokalnim namirnicama.
Ruski Krstur danas nije samo mesto na mapi Srbije. On predstavlja živu arhivu rusinske kulture i gastronomskog nasleđa.
Bački Petrovac – dom makovnjače i orehovnjače
Malo koja poslastica izaziva toliko emocija među Vojvođanima kao makovnjača. Iako je danas gotovo nemoguće odrediti kojoj nacionalnoj kuhinji pripada, njeni koreni snažno su povezani sa slovačkom zajednicom koja se u Vojvodinu doselila sredinom XVIII veka.
Bački Petrovac, Kovačica, Kisač i druga slovačka mesta čuvaju tradiciju pripreme kolača koji su odavno prestali da budu isključivo slovački.
Makovnjača se priprema za Božić, Uskrs i gotovo sve važne porodične događaje. Njeno mekano dizano testo i bogat fil od maka predstavljaju simbol obilja i praznične radosti.
Orehovnjača je njena neodvojiva “sestra”, a mnoge domaćice će reći da prava praznična trpeza ne može biti potpuna ukoliko se na stolu ne nalaze obe.
Zanimljivo je da danas veliki broj porodica koje pripremaju makovnjaču više i ne zna da recept potiče iz slovačke tradicije. Tokom vekova on je postao deo zajedničkog gastronomskog identiteta Vojvodine. Upravo je to ono što vojvođansku kuhinju čini posebnom – ona ne pripada samo onima koji su recept doneli, već i svima koji su ga prihvatili i sačuvali.
Banat – raskršće rumunskih ukusa
Rumunska zajednica u Banatu vekovima čuva svoje običaje i gastronomsku tradiciju. Njeni najpoznatiji praznični kolači danas predstavljaju važan deo kulturnog nasleđa Vojvodine.
Cozonac je mnogo više od običnog kolača. Njegova priprema zahteva vreme, strpljenje i iskustvo. Punjen orasima, makom, kakaom ili suvim grožđem, ovaj praznični kolač neizostavan je deo božićne i uskršnje trpeze. Za mnoge rumunske porodice priprema cozonaca predstavlja trenutak kada se okuplja nekoliko generacija žena koje zajedno mese testo i prenose znanje mlađima.
Posebnu popularnost stekli su i papanasi – slatke krofnice od sira koje se danas mogu pronaći i u savremenim restoranima širom Srbije.
Banat je vekovima bio prostor susreta različitih kultura i naroda. Upravo zbog toga njegova gastronomija predstavlja spoj srednjoevropskih i balkanskih uticaja, stvarajući autentične ukuse koje danas smatramo vojvođanskim.
Južni Banat i mađarske slatke tradicije
Mađarska zajednica ostavila je neizbrisiv trag u gastronomiji Vojvodine. Njeni tradicionalni kolači predstavljaju važan deo prazničnih običaja brojnih vojvođanskih mesta.
Fontoš kolač jedan je od najboljih primera kako jednostavni sastojci mogu postati simbol kulturnog identiteta jedne zajednice. Nekada neizostavan na svadbama i velikim proslavama, ovaj kolač od dizanog testa i danas se priprema u mnogim mađarskim porodicama.
Čorojge, poznate i kao “anđeoska krila”, pripremaju se tokom poklada i zimskih praznika. Njihova jednostavnost i hrskava tekstura učinile su ih omiljenim i među pripadnicima drugih nacionalnih zajednica.
Posebna vrednost vojvođanske gastronomije leži upravo u tome što su ovakvi recepti tokom vremena postali zajedničko kulturno dobro.
Da li Vojvodina može postati gastronomska destinacija?
Dok Italija svoju gastronomiju pretvara u jedan od najvažnijih turističkih proizvoda, a Francuska pojedine recepte štiti kao deo nacionalnog kulturnog nasleđa, vojvođanske tradicionalne poslastice još uvek ostaju nedovoljno istražene i predstavljene javnosti.
Zamislite turističku rutu koja bi povezivala:
- Ruski Krstur i tradicionalne bobaljke,
- Bački Petrovac i makovnjaču,
- Kovačicu i slovačke praznične kolače,
- Banat i rumunski cozonac,
- južni Banat i mađarske čorojge,
- salaše na kojima se još uvek pripremaju tradicionalne vojvođanske štrudle.
Takva “Slatka mapa Vojvodine” predstavljala bi jedinstveni spoj gastronomije, kulturnog turizma i očuvanja nematerijalnog kulturnog nasleđa. U vremenu kada turisti širom sveta traže autentična iskustva, Vojvodina ima sve preduslove da upravo kroz svoje ukuse ispriča priču o različitostima koje vekovima žive zajedno.
Slatka baština koja zaslužuje da bude vidljiva
Postoji nešto gotovo poetsko u činjenici da su upravo kolači uspeli da sačuvaju ono što istorija ponekad zaboravlja, To je svakodnevni život običnih ljudi.
Svaki tradicionalni recept govori o tome kako su se narodi prilagođavali novom prostoru, kako su delili običaje sa svojim komšijama i kako su vremenom stvarali zajednički kulturni identitet. Zbog toga vojvođanska slatka baština ne pripada samo gastronomiji. Ona pripada istoriji, etnologiji, turizmu i kulturnom nasleđu.
Možda je upravo sada pravi trenutak da je ponovo otkrijemo.
Od Ruskog Krstura do Kovačice, od Banata do bačkih salaša, tradicionalne poslastice pričaju priču dugu gotovo tri veka. One nas podsećaju da su migracije donosile mnogo više od novih stanovnika – donosile su nove ukuse, običaje i načine života.
Svaki recept predstavlja mali komadić istorije Vojvodine. Kada ih spojimo, dobijamo najlepšu i najslađu mapu naše ravnice.
Korišćena literatura i izvori
- Pokrajinski sekretarijat za obrazovanje, upravu i nacionalne zajednice AP Vojvodine, Iz istorije nacionalnih zajednica u Vojvodini, Novi Sad, 2014.
- Istorijski podaci o doseljavanju Rusina, Slovaka, Rumuna i Mađara u Vojvodinu.
- Tradicionalni recepti nacionalnih zajednica u Vojvodini.
- Literatura iz oblasti gastronomskog i nematerijalnog kulturnog nasleđa.
Ovaj tekst je pisan u skladu sa Wikimedija projektom očuvanja vojvođanskog slatkog nasleđa.
Varvara Lazarević
